Πρόγραμμα «Διατηρώ»: Ελπίδα Διάσωσης ή ένας ακόμα Γραφειοκρατικός Λαβύρινθος;

*Παρέμβαση του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Ν. Αχαΐας

Το Πλαίσιο των Ανακοινώσεων

Το Υπουργείο Περιβάλλοντος ανακοίνωσε πρόσφατα την επανεκκίνηση του προγράμματος «Διατηρώ», το οποίο προβλέπει επιδότηση ύψους 50% για την αποκατάσταση διατηρητέων κτιρίων που ανήκουν σε ιδιώτες. Με αρχικό προϋπολογισμό 75 εκατ. ευρώ από κοινοτικούς πόρους, το πρόγραμμα στοχεύει στην κάλυψη δαπανών για τη στατική ενίσχυση και την αποκατάσταση των όψεων. Ωστόσο, θέτει ως απαράβατο όρο την ενεργειακή αναβάθμιση του κτιρίου κατά δύο βαθμίδες.

Παρά τις θετικές προθέσεις για τη διάσωση της αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς, η πολύχρονη καθυστέρηση στην υλοποίηση και οι αυστηροί όροι του ΕΣΠΑ εγείρουν σοβαρά ερωτήματα για την αποτελεσματικότητα και τη βιωσιμότητα του εγχειρήματος.

Οι Κρίσιμοι Προβληματισμοί: Γιατί το 50% δεν αρκεί;

1. Το Χάσμα μεταξύ Επιλέξιμων Δαπανών και Πραγματικού Κόστους Το ποσοστό του 50% κρίνεται οριακό, αν όχι ανεπαρκές, λόγω των ειδικών και σύνθετων απαιτήσεων στην μελέτη και θεραπεία αυτών των κτιρίων. Η αποκατάσταση ενός διατηρητέου δεν είναι μια τυπική ανακαίνιση· απαιτεί εξειδικευμένα υλικά (χειροποίητα κουφώματα, γύψινα, ειδικά κονιάματα) και τεχνίτες με υψηλή τεχνογνωσία. Οι τιμές της αγοράς για αυτές τις εργασίες είναι συχνά πολύ υψηλότερες από τις «επιλέξιμες δαπάνες» που ορίζει το κράτος. Υπάρχει, λοιπόν, ο βάσιμος φόβος η πραγματική κάλυψη να περιοριστεί τελικά σε ένα πολύ μικρό μέρος του συνολικού κόστους.
2. Το Οικονομικό Βάρος της Ιδίας Συμμετοχής Σε μια περίοδο παρατεταμένης οικονομικής στενότητας, η απαίτηση για 50% ιδία συμμετοχή αποτελεί ανυπέρβλητο εμπόδιο για πολλούς ιδιοκτήτες. Το πρόβλημα επιτείνεται από την έλλειψη εξειδικευμένων συνεργείων, η οποία, σε συνδυασμό με την αυξημένη ζήτηση που θα δημιουργήσει το πρόγραμμα, ενδέχεται να οδηγήσει σε περαιτέρω εκτόξευση των τιμών.
3. Το Αγκάθι των Συνιδιοκτησιών Ένα σημαντικό ποσοστό των διατηρητέων ανήκει σε πολλούς κληρονόμους. Η απαίτηση για απόλυτη ομοφωνία ή κοινή χρηματοδότηση από όλους τους συνιδιοκτήτες κινδυνεύει να καταστήσει την ένταξη στο πρόγραμμα αδύνατη για τις πιο περίπλοκες —και συχνά πιο εμβληματικές— περιπτώσεις κτιρίων.

Τεχνικά και Γραφειοκρατικά Εμπόδια

Η «Παγίδα» της Ενεργειακής Αναβάθμισης Η απαίτηση της Ε.Ε. για αναβάθμιση κατά δύο βαθμίδες σε κτίρια-μνημεία είναι συχνά τεχνικά οξύμωρη. Η προσπάθεια επίτευξης αυτών των στόχων (π.χ. με εξωτερική θερμομόνωση) μπορεί να αλλοιώσει ανεπανόρθωτα την αρχιτεκτονική φυσιογνωμία του κτιρίου, ενώ το κόστος για την υλοποίησή της σε κτίρια του 19ου αιώνα είναι δυσανάλογο της ωφέλειας.

Ο Κίνδυνος της «Χαμένης» Μελέτης Παραμένει η παράλογη απαίτηση για κατάθεση πλήρων και δαπανηρών μελετών ως προαπαιτούμενο για την αίτηση. Οι ιδιοκτήτες καλούνται να επενδύσουν χιλιάδες ευρώ χωρίς καμία εγγύηση ότι η πρότασή τους θα εγκριθεί. Αυτό το «ρίσκο της απόρριψης» λειτουργεί ως το ισχυρότερο αντικίνητρο για την πλειονότητα των ενδιαφερομένων.

Χωρίς Χρήση δεν υπάρχει Διάσωση

Ένα κτίριο που αναπαλαιώνεται αλλά παραμένει κλειστό, είναι καταδικασμένο σε νέα φθορά. Είναι επιτακτική η ανάγκη σύνδεσης του «Διατηρώ» με την επανάχρηση:

• Προσδιορισμός Ταυτότητας: Η στατική ενίσχυση και οι εσωτερικές διαρρυθμίσεις διαφέρουν ριζικά αν το κτίριο προορίζεται για ξενοδοχείο, κατάστημα ή κατοικία.
• Ασφάλεια και Χρόνος: Ειδικά στην Αθήνα, η κατάσταση πολλών κτιρίων είναι οριακή. Όσο καθυστερεί η υλοποίηση, το κόστος πολλαπλασιάζεται και η δημόσια ασφάλεια τίθεται σε κίνδυνο από την κατάρρευση στοιχείων των όψεων.

Συμπερασματικές Προτάσεις

Για να μην αποτελέσει το νέο «Διατηρώ» μια ακόμη χαμένη ευκαιρία, απαιτούνται:

1. Γενναία αύξηση της επιδότησης (άνω του 60-70%) ή συνδυασμός της με φορολογικές απαλλαγές για την κάλυψη της ιδίας συμμετοχής.
2. Ενεργοποίηση των διαδικασιών περί μεταφοράς συντελεστή δόμησης των διατηρητέων.
3. Διαδικασία δύο σταδίων: Προέγκριση βάσει τεκμηριωμένης τεχνικής έκθεσης και υποβολή μελετών μόνο για όσους προκριθούν.
4. Ελαστικότητα στα ενεργειακά κριτήρια με σεβασμό στον ιδιαίτερο χαρακτήρα των ιστορικών κτιρίων.
5. Κίνητρα Επανάχρησης: Σύνδεση με αναπτυξιακά εργαλεία ώστε τα κτίρια να καταστούν ξανά ζωντανά κύτταρα της πόλης.